Je bent misschien iemand die snel patronen ziet en onderliggende dynamieken goed kan aanvoelen en beschrijven. Je kunt ook goed je omgeving lezen en verbanden leggen. Ook heb je een grote behoefte om dingen te begrijpen. Hoewel dit jou en anderen goed kan helpen, kan het ook zijn dat je dit vroeger nodig hebt gehad om je veilig te voelen en kan het ook voor minder helpende patronen zorgen.
Als je emotioneel ongezien of onvoorspelbaar bent opgegroeid, dan kan het zijn dat begrijpen je houvast wordt. Je aandacht verschuift dan als kind van je eigen waarneming naar wat de ander doet of laat. Hiermee probeert een kind onbewust te voorspellen wat er gaat gebeuren zodat je jezelf kunt beschermen. Dat vermogen om je omgeving te observeren en te voorspellen, kan als volwassene heel verfijnd zijn.
Maar hoe fijn het ook kan zijn dat jij degene bent die dingen al snel doorziet, er zit ook een keerzijde aan. Want begrijpen biedt misschien in eerste instantie veiligheid en het heeft je altijd een gevoel van houvast en controle gegeven. Maar het kan je ook bij je gevoel en bij de verbinding met jezelf en anderen weghouden. Ook geeft het op de langere termijn steeds weer nieuwe onrust.
Een paar voorbeelden:
- Je kunt bijvoorbeeld heel goed begrijpen waarom je verdrietig bent, zonder daadwerkelijk helemaal bij je verdriet te zijn.
- Je kunt precies begrijpen waarom iemand zich op een bepaalde manier gedraagt, zonder jezelf te hoeven afvragen wat het gedrag met jóu doet.
- Je kunt steeds op zoek zijn naar nieuwe verklaringen en oplossingen, zonder de rust in jezelf te vinden.
Er ontstaat dan een afstand tussen iets begrijpen en iets ervaren. Het kan dan voelen alsof je naar het leven lijkt alsof je er een beetje boven hangt. Dat kan ook eenzaamheid veroorzaken.
In deze blog de meest voorkomende patronen rondom je veiligheid halen uit begrijpen en wat de uitweg uit de vicieuze cirkel is.
1. Hyperalert worden op betekenis
Als je steeds alles wil begrijpen, gaat je brein gaat voortdurend zoeken naar wat er werkelijk aan de hand is. Dan is het moeilijk om ‘gewoon aanwezig’ te zijn. Een deel van jou is de ander of de situatie steeds aan het lezen. Je vraagt je steeds af wat iemand bedoelt en je zoekt naar patronen en verbanden. Als hier onduidelijkheid in ontstaat, omdat je nooit helemaal precies kunt weten wat en hoe de ander iets bedoelt of waar een situatie op uitloopt, dan kan dat veel onrust geven. Deze onrust zorgt er weer voor dat je situaties achteraf uitgebreid analyseert.
2. Kennis verzamelen als vorm van controle
Je wil niet alleen anderen goed kunnen begrijpen maar ook jezelf. Je kunt een sterke behoefte ontwikkelen om dingen uit te zoeken. Je blijft bijvoorbeeld veel lezen over psychologische thema’s, je graaft steeds dieper naar antwoorden over jezelf en wil dingen niet oppervlakkig laten. Je voelt pas rust als je een verklaring hebt voor wat jij voelt. Dus nieuwe informatie geeft tijdelijk een gevoel van opluchting. Totdat je weer iets niet begrijpt van jezelf. Dus ga je weer op zoek naar informatie. Het voelt steeds alsof je nog één inzicht mist en dat je het dan helemaal snapt. Maar het volgende inzicht brengt vervolgens weer een nieuwe vraag.
3. Denken boven voelen
Over jezelf en anderen nadenken kan een veiliger voor je zijn dan voelen. Je kunt dan bijvoorbeeld emoties analyseren in plaats van ze echt te ervaren. Maar ook kun je jezelf heel goed begrijpen maar toch weinig of oppervlakkig contact maken met wat je erbij voelt. Dus in plaats van jezelf iets laten ervaren of voelen, ga je snel naar begrijpen waarom je iets voelt. En juist dit houdt jezelf op afstand van jezelf en anderen.
4. Voorspellen om controle te houden
Begrijpen kan overgaan in voorspellen. Je probeert dan aan de hand van gedrag te voorspellen wat de andere persoon gaat doen of wat er in een bepaalde situatie gaat gebeuren. Dit kan natuurlijk helpend zijn, maar is ook ontzettend vermoeiend. Je probeert steeds een stap vooruit te zijn, waardoor het moeilijker wordt om spontaan te reageren op wat zich aandient en er vertrouwen in te hebben dat zodra er iets gebeurt, jij alles in huis hebt om daarmee om te gaan.
5. Moeite met onzekerheid en niet weten
Onzekerheid en dingen niet precies weten, horen bij het leven. Maar vaak gaat hier een enorm gevoel van onrust, machteloosheid en spanning onder schuil. Omdat dit moeilijk is om te voelen, roept dit de neiging op om veel informatie te verzamelen en mogelijke scenario’s eindeloos door te nemen. Je probeert een open einde dicht te maken. Terwijl sommige dingen in het leven simpelweg niet meteen te voorspellen en te begrijpen zijn.
6. Een sterke identiteit rondom intelligentie en inzicht
Als begrijpen je veel heeft opgeleverd, kan het onderdeel worden van je zelfbeeld. Jij bent dan degene die altijd ziet wat er aan de hand is. Je bent iemand die analytisch is, opmerkzaam en je doorziet veel. Dat zijn waardevolle aspecten van wie je bent. Maar als die identiteit heel belangrijk wordt, kan niet weten bedreigend worden voor je zelfgevoel.
Dan is een fout maken niet alleen vervelend maar kan het gaan voelen alsof je niet meer bent wie je dacht dat je was.
7. Je bijzonder voelen ten opzichte van anderen
Wanneer je veel ziet en begrijpt, kan er een gevoel ontstaan van: ik zie dingen die anderen niet zien. Dat kan leiden tot irritatie over oppervlakkigheid, het gevoel dat anderen je niet begrijpen en jezelf als anders of uitzonderlijk ervaren. En soms geeft dat bewust of onbewust een gevoel van superioriteit en uitzonderlijkheid. Dit ontstaat meestal uit zelfbescherming. Want als jij degene bent die het begrijpt en ziet, hoef je niet afhankelijk, onzeker of verward te zijn. Een gevoel wat je probeert te vermijden. Maar het is ook een eenzame positie.
8. Afstand in relaties
Je kunt iemand heel goed begrijpen, maar daardoor juist minder gemakkelijk ontmoeten. Je wordt de observator in plaats van de deelnemer. Dat plaatst je buiten de relatie, in plaats van dat je in verbinding bent met de ander en je ook kunt laten raken.
9. Moeite met gelijkwaardigheid
Wanneer je gewend bent degene te zijn die ziet en begrijpt, kan het lastig zijn om jezelf werkelijk open te stellen voor wat de ander weet. Je bent gewend om de positie van degene die het weet in te nemen. Een diepere vorm van verbinding vraagt juist dat je ook nieuwsgierig bent naar de ervaring van de ander en dat daarin verschillende perspectieven bestaan. Dat vraagt veiligheid in jezelf.
10. Eenzaamheid ondanks veel inzicht
Een pijnlijke ervaring die daaruit kan ontstaan is dat je mensen goed begrijpt, maar je niet altijd verbonden voelt met anderen. Je kunt wel heel goed zien wat iemand of jouzelf beweegt en toch moeite hebben om jezelf werkelijk te laten zien. Want echt contact vraagt ook van jou dat je zichtbaar wordt en kunt zijn met niet weten, je eigen kwetsbaarheid en onzekerheid.
11. Het mechanisme van nog dieper graven
Vaak ontstaat er een zichzelf versterkende cyclus als je je zekerheid haalt uit begrijpen. Die ziet er ongeveer als volgt uit:
Je voelt onveiligheid. Je gaat analyseren of een oplossing zoeken. Hierdoor begrijp je iets beter of wordt iets even opgelost. Je voelt tijdelijke rust. Er komt een nieuwe onzekerheid. Je voelt onveiligheid. Je gaat verder met analyseren.
Het probleem is hier dat begrijpen de functie van geruststelling heeft gekregen. Je probeert een emotioneel probleem op te lossen met cognitieve zekerheid. En cognitieve zekerheid is bijna nooit volledig, dus je blijft zoeken en onrust voelen.
Wat is dan wel de oplossing?
Voor iemand met begrijpen als overlevingsmechanisme, is het enorm moeilijk om met angst en onzekerheid om te gaan. Toch ligt daar precies de kern van de oplossing. Want als jij leert om in veiligheid bij de angst en onzekerheid te zijn en stap voor stap te ervaren dat er dan niets erg gebeurt en jij blijft staan, dan groeit je zelfvertrouwen en stevigheid. Je gaat dan van: eerst begrijpen en dan veilig voelen naar veilig voelen ook al is er onzekerheid. Dit is een proces van stap voor stap nieuwe ervaringen opdoen waardoor je systeem leert: ik kan iets niet zeker weten en toch veilig zijn. Dat begint bij gevoelens van angst en onzekerheid toelaten en je behoefte om te begrijpen leren herkennen als mechanisme.
Wil je weten hoe je veilig lastige gevoelens kunt toelaten?
Ik heb een audio opgenomen die je gratis kunt beluisteren. Dit is de link: In contact komen met (lastige) gevoelens.